Lewis Edwards a Brad y Dysgedigion


Lewis Edwards a Brad y Dysgedigion
Ioan Williams

Mae’r erthygl hon yn canolbwyntio ar dri thraethawd yn ymdrin â Samuel Taylor Coleridge ac Immanuel Kant a gyhoeddwyd gan y diwinydd a’r dysgedydd, Lewis Edwards, yn Y Traethodydd rhwng 1846 a 1853. Ystyrir Edwards yma yn gynrychiolydd arweinwyr crefyddol Cymru yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac archwilir ei waith am dystiolaeth o’r agwedd tuag at ddatblygiadau athronyddol y cyfnod a allai gynnig esboniad am ei fethiant i amddiffyn yr iaith a’r diwylliant Cymreig yn wyneb ymlediad y Saesneg.

Y ddadl a roddir gerbron yma yw bod ymlyniad Edwards i resymoliaeth ddyfaliadol, sy’n sail i ddiwinyddiaeth Galfinaidd y cyfnod, yn ei atal rhag ymateb yn uniongyrchol i sialens ddeallusol y cyfnod modern. Yn y tri thraethawd hyn, sy’n cyflwyno meddwl Kant fel y’i mynegir yn eiKritik cyntaf, ynghyd â diwinyddiaeth athronyddol Coleridge fel a geir ynAids to Reflection, cawn dystiolaeth glir o amharodrwydd Edwards i ymgymryd ag unrhyw sialens i’r athroniaeth Galfinaidd. Y mae’r darlun a gyflwyna o feddwl y ddau awdur yn ddiffygiol ac yn gamarweiniol. Rhan bwysig iawn o Kritik Kant ac Aids Coleridge oedd eu beirniadaeth ysgubol o resymoliaeth ddyfaliadol. Dewisodd Edwards anwybyddu hyn yn gyfan gwbl er mwyn cynnal ei gred yng ngallu dyn i ymestyn at y gwirionedd trwy gyfrwng sythwelediad deallusol, heb gyfeirio at brofiad empeiraidd.

Dadleuir mai’r dallineb ewyllysgar hwn tuag at y meddwl modern oedd un o’r prif ffactorau a oedd yn symbylu’r brad y cyhuddir Edwards a’i gyfoedion ohono. Awgrymir hefyd bod y brad hwnnw’n tanseilio nid yr iaith Gymraeg a’r diwylliant Cymreig yn unig, ond y grefydd Galfinaidd yr oedd Edwards mor awyddus i’w hamddiffyn. Wrth ymwrthod â sialens y meddwl modern, gadawodd Edwards ei ddisgyblion heb gyfrwng i addasu’r athrawiaeth draddodiadol i ofynion synwyrusrwydd cyfnewidiol. A chanlyniad hynny yn y pendraw oedd ymddieithrwch oddi wrth y gorffennol Ymneilltuol, sydd yn parhau i effeithio arnom heddiw.


Cyfeiriad:

 
  	Ioan Williams, 'Lewis Edwards a Brad y Dysgedigion', Gwerddon, 24, Awst 2017, 83–101.
   

Allweddeiriau

 
    Samuel Taylor Coleridge, Immanuel Kant, Lewis Edwards, Calfiniaeth, Ymneilltuaeth.
    

Llyfryddiaeth:

 
  	
  1. Alison, H. E. (1983), Kant’s Transcendental Idealism (New Haven & London: Yale University Press).
  2. Benda, J. (1977), La Trahison des clercs, Collection Pluriel (Paris: Bernard Grasset).
  3. Brooks, S. (2015), Pam Na Fu Cymru? Methiant Cenedlaetholdeb Cymraeg (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
  4. Coleridge, S. T. (1893), Aids to Reflection and The Confessions of an Inquiring Spirit by Samuel Taylor Coleridge to which are added His Essays on Faith and the Book ofCommon Prayer, Etc (London: George Bell & Sons).
  5. Coleridge, S. T. (1965), Biographia Literaria or Biographical Sketches of My Literary Life and Opinions (London: Dent).
  6. Edwards, L. (heb ddyddiad), Traethodau Duwinyddol (Wrecsam: Hughes a’i Fab).
  7. Edwards, L. (heb ddyddiad), Traethodau Llenyddol (Wrecsam: Hughes a’i Fab).
  8. Edwards, L. (1889), Hanes Duwinyddiaeth (Wrecsam: Hughes a’i Fab).
  9. Edwards, T. C. (1901), Bywyd a Llythyrau y diweddar Barch Lewis Edwards MA, DD (Lerpwl: Isaac Foulkes).
  10. Hume, David (1739), Treatise of Human Nature: being an Attempt to introduce the experimental Method of Reasoning into Moral Subjects (London: Printed for John Noon).
  11. Ibsen, H. (1881), Dychweledigion: drama deuluaidd yn dair act, troswyd i’r Gymraeg gan Jones, T. Gwynn, Cyfres y Werin, Rhif II (Abertawe: Morgan a Higgs).
  12. Jones, Ieuan Gwynedd (1992), Mid-Victorian Wales: the observers and the observed (Cardiff: University of Wales Press).
  13. Jones, R. M. (1977), Llên Cymru a Chrefydd: Diben y Llenor (Abertawe: Christopher Davies).
  14. Jones, R. Tudur (1981), Ffydd ac Argyfwng Cenedl: Hanes Crefydd yng Nghymru 1890–1914, Cyfrol 1: Prysurdeb a Phryder (Abertawe: Tŷ John Penry).
  15. Jones, R. Tudur (1982), Ffydd ac Argyfwng Cenedl: Hanes Crefydd yng Nghymru 1890–1914, Cyfrol 2: Dryswch a Diwygiad (Abertawe: Tŷ John Penry).
  16. Jones, T. Gwynn (1912), Emrys ap Iwan: Dysgawdr, Llenor, Cenedlgarwr (Caernarfon: Cwmni’r Cyhoeddwyr Cymreig).
  17. Kant, I. (1997), Critique of Practical Reason, cyfieithwyd a golygwyd gan Gregor, M. (Cambridge: Cambridge University Press).
  18. Kant, I. (1998), Critique of Pure Reason, cyfieithwyd a golygwyd gan Guyer, P., a Wood, A. W. (Cambridge: Cambridge University Press).
  19. Kant, I. (1911), Kritik der reinen Vernunft, Kant’s Gesammelte Schriften, Band III (Berlin: Druck und Verlag von Georg Reimer).
  20. Kant, I. (1998), Religion within the Boundaries of Reason, cyfieithwyd a golygwyd gan Wood, A., a Di Giovanni, G. (Cambridge: Cambridge University Press).
  21. Locke, John (1689), An Essay Concerning Human Understanding, in four books (London: Printed for Theo Basset).
  22. Morgan, D. Densil (2009), Lewis Edwards (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
  23. Storr, V. (1913), The Development of English Theology in the Nineteenth Century (London: Longmans, Green & Co).
  24. Thomas, Owen (1870), Cofiant y Parchedig Jon Jones, Talsarn, mewn cysylltiad â Hanes Duwinyddiaeth a Phregethau Cymru (Wrecsam: Hughes a’i Fab).
  25. Tudur, Alun, O’r Sect i’r Enwad: Datblygiad Enwadau Ymneilltuol Cymru, 1840‒90, traethawd PhD, Prifysgol Cymru, Bangor, 1992.
  26. Tulloch, John (1971), Movements of Religious Thought in Britain during the Nineteenth Century, 2il argraffiad (London: Longmans, Green & Co).